Maria J. Zajączkowska

ERYSTYKA

	To inaczej sztuka prowadzenia sporów (eris - spór). Erystyka  (gr. eristike) – umiejętność dysputowania od eristikos-kłótliwy, lubujący się w sporach, ang. eristic, niem. Eristik.

Erystyka powstała w szkole megarejskiej założonej przez Euklidesa (V w.p.n.e.). Stosowano tam metodę prowadzenia sporów i przekonywania przeciwnika bez względu na to, która strona ma rację. 
Erystyka  operuje sposobami dowodzenia takimi jak dialektyka (antynomie, sprzeczności), ale nie szuka prawdy. Chwyty erystyczne zwane są od czasów Platona sofizmatami ( Korolko 1990, s.153) 
	Uprawiana głównie w starożytnej Grecji przez sofistów sztuka prowadzenia sporów i dyskusji miała na celu przede wszystkim przekonanie przeciwnika lub odparcie jego argumentacji, nie zaś troskę o prawdę i słuszność. Stosowane w erystyce argumentacje miały też  często tylko pozory logicznej poprawności. We wnioskowaniu erystycznym  poprawna jest jego forma, ale przesłanki nie są w gruncie rzeczy prawdziwe.
	W czasach nowożytnych „dialektyką erystyczną” zajmował sięArtur Schopenhauer filozof niemiecki (1788-1860), który zaliczał do niej dialektykę, erystykę i sofistykę.Wg jego określenia, ma ona na celu nie prawdę obiektywną, lecz to,  aby posługujący się nią mógł zachować swoją rację niezależnie od prawdy. ( Podsiad 2001, s.273)
	A. Schopenhauer przedstawia pojęcie „dialektyki erystycznej”, stwierdzając, iż w sporze „z reguły obie strony sądzą, iż mają prawdę po swojej stronie, co w czasie sporu podane zostaje w wątpliwość i dopiero jego koniec ma prawdę wydobyć i potwierdzić”. W trakcie zaś sporu poszukuje się prawdy obiektywnej (jest to powrót do czystej logiki) lub broni stwierdzeń fałszywych (uprawianie sofistyki), zatem  „przez prawdziwe pojęcie dialektyki   jako sztuki prowadzenia sporów rozumieć należy sztukę duchowego fechtunku, pozwalającą w dyskusji zapewnić sobie rację”.  Nazwane to może być odpowiednio  jako erystyka, a jeszcze lepiej: erystyczna dialektyka (s.18-19) (Dialectica eristica)
	W każdej dyskusji postawiona jest teza, co do której istnieją dwa sposoby (ad rem –tyczący się rzeczy i ad hominem-tyczący się człowieka) oraz dwie drogi jej obalenia (bezpośrednia-wykazanie, że twierdzenie nie jest prawdziwe i pośrednia- że twierdzenie nie może być prawdziwe), a do rozstrzygnięcia sporu służy 38  tzw. „chwytów”, czyli sposobów  dialektycznych.( Schopenhauer,  2003)	 
	W praktyce nie można odróżnić sofizmatu intencjonalnego od przypadkowego błędu, choć można wskazać na te wykrocznia przeciw zasadom logicznej poprawności, które częściej niż inne wskazują na celowe użycie, świadomy zamiar. 
	Nie wolno jednak oceniać rozmówcy wyłącznie na  podstawie użycia nieuczciwych chwytów, ponieważ samo ich  użycie nie musi jeszcze  świadczyć o złych zamiarach. Dla sprawdzenia złej woli dyskutanta można zastosować skuteczny sposób sprawdzający: zwrócenie uwagi  przeciwnikowi uwagi na popełnione wykroczenie. Wymaga to jednakże znajomości istoty wadliwości argumentu i prawidłowego jej nazwania. Uczciwa strona w odpowiedzi na celną uwagę winna wycofać niewłaściwy argument; jeśli tego nie uczyni, należy samemu zrezygnować z dalszej dyskusji.  
	Wśród  najczęściej stosowanych  technik dyskusyjnych należy wymienić:
- przytyki osobiste (ad personam). Jej istotę stanowi podważenie zasadności argumentu przez podanie w wątpliwość wiarygodności osoby, ktora ten argument sformułowała. Przytyki osobiste mogą przyjmować postać łagodną a nawet  poniżającą.
Przykład: 
„Czy to prawda, że pana osiągnięcia są nisko cenione przez innych ekspertów ?” (pytnie do biegłego sądowego.) 
Zachowanie polecane:
pominąć  milczeniem i przejść do meritum lub wskazać na odejście od tematu.
 
- fałszywa przesłanka przyjmująca często postać sugerującej alternatywy, o obu członach fałszywych, dająca pozór jedynych możliwych opcji. W praktyce stosuje się raczej przesłanki nieudowodnione, jakby były pewne. 
Przykład:  
„Na pewno zgodzicie się państwo ze mną, że lepsze dla was będzie to nasze, kompleksowe i tanie ubezpieczenie auta niż inne, drogie i z niejasnymi warunkami.”
Zachowanie polecane: 
stosować zasadę ograniczonego zaufania i stale pytać: „skąd to wiadomo?”

-celowe irytowanie przeciwnika, polegające na wyprowadzeniu oponenta z równowagi poprzez inwektywy po jego adresem, spieranie się w sprawach błahych, powtarzanie, wtrącanie dygresji.
Przykład:
„W waszej partii są sami degenaraci, oszuści, renegaci i cwaniacy z hasłami populizmu”.
Zachowanie polecane: 
zachowanie spokoju i nie odpowiadanie tym samym, pytanie o celowość uwag w stosunku do problemu.

-nieobiektywne oceny, tzn. tendencyjne uzasadnienia; posługiwanie się stereotypami, używanie wyrażeń skrajnie emocjonujących i oceniających, mających na celu tendencyjny, subiektywny dobór przesłanek.
Przykład: 
„ Nie możemy go dalej zatrudnić, bo jest mało inteligentny”.
Zachowanie polecane, odwrócenie argumentu: „Właśnie dlatego, że jest mało inteligentny , trzeba go dalej zatrudnić”. (Tokarz, 2006, s.180-181)

	Erystyka –sztuka prowadzenia sporów, dyskutowania, przekonywania zajmuje się głównie sporami toczonymi przed publicznością, która ma przyznać rację jednej ze stron. Zatem erystyka  służy przekonywaniu nie tylko adwersarza, ale też publiczności przysłuchującej się debacie, gdzie chodzi nie o przekonanie, lecz o pokonanie rozmówcy. 
	Publiczne współczesne dyskusje w mediach przyjmują najczęściej postać: debaty 1:1 (dwóch równorzędnych dyskutantów), rozmowy 1:1 (dziennikarz – gość), rozmowy 1:2 (dziennikarz i dwóch równorzędnych gości reprezentujących przeciwstawne opinie lub stony konfliktu), debaty z udziałem wielu dyskutantów. 
	Chwyty  erystyczne mające zastosowanie w dyskusjach publicznych, służące zyskaniu przewagi nad rozmówcą, można  podzielić na trzy grupy: 
1)	odnoszące się przynajmniej pośrednio do tematu (m.in.„rozmydlenie” czyli „uogólnienie”, „szukanie dziury w całym”, „belka w oku”, „odwrócenie argumentu”)
2)	działające bezpośredni na widownię (m.in. „ teoretycznie masz rację”, „to za mądre” czyli „ironiczna niekompetencja”, „przyklejanie etykietek”, „autorytety”)
3)	działające przede wszystkim na rozmówcę ( m.in. „wyprowadzanie z równowagi”, „ad personam”, noblesse oblige”, „czarna teczka”).

	Głównymi celami publicznych debat , także w mediach, są: 
•	pozyskanie publiczności,
•	zaprezentowanie własnych poglądów 
bycie obecnym, także w mediach. (Kochan, 2005, s.15-19)	
	
	Chwyty erystyczne są nadal w użyciu, choć minęło od ich opisu przez Schopenhauera niemal dwieście lat. Zmieniła się publiczność i sposoby porozumiewania się z nią. Coraz częściej ważne debaty są przekazywane jednocześnie milionom telewidzów i radiosłuchaczy.  Pośrednictwo środków technicznych wymaga wiedzy o ich wpływie na odbiorców, bo też więcej spraw ludzkich od wyniku tych debat  zależy. 

Bibliografia:

MAREK KOCHAN Pojedynek na słowa. Techniki erystyczne w publicznych sporach, Wydawnictwo Znak, Kraków 2005 
MIROSŁAW KOROLKO Sztuka retoryki.  Przewodnik encyklopedyczny” Wiedza Powszechna, Warszawa 1990
HEINZ LEMMERMANN Szkoła debaty, Wydawnictwo ASTRUM, Wrocław 1994
ANTONI PODSIAD Słownik terminów i pojęć filozoficznych,  Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 2001
ARTUR  SCHOPENHAUER  Erystyka czyli sztuka prowadzenia sporów, Przekład i przedmowa Jerzy Łoziński,  Wydawnictwo SKRYPT, Warszawa 2003
MAREK TOKARZ Argumentacja. Perswazja. Manipulacja, Gdańskie Wydawnictwo 
Psychologiczne, Gdańsk 2006